9. Retraitehuis

Dit retraitehuis voor Missiezusters ligt aan de Volkelseweg. Het oorspronkelijke gebouw is in drie fasen tot stand gekomen tussen 1913 en 1931, naar ontwerp van de architect Caspar Franssen met traditionalistische en neoromaanse vormen. Het pand ligt op een ruim perceel met tuin, wandelbos, oude lanen en een Lourdesgrot.

Drie vleugels, opgetrokken uit baksteen, zijn afgedekt met zadel- en schilddaken. De vleugels hebben een souterrain en liggen in U-vorm rond een binnenhof. De oudste vleugel met donkerrode, geglazuurde Hollandse pannen dateert uit 1914 en telt boven het souterrain drie bouwlagen. Midden op het dak staat een achthoekige dakruiter. De gevels zijn zeer eenvoudig en worden afgesloten door een overstekende lijst op consoles. Hoekrisalieten met schilddaken, pirons en dakkapellen met frontons sluiten de vleugel aan weerszijden af.

De ruimten in het souterrain hebben stolpramen met roedenverdeling, de overige ramen zijn houten kruisramen met beneden openslaande tweelichten en daarboven twee lichten met elk vier ruiten. Ze hebben natuurstenen dorpels en een afsluitende hanenkam. De vroegere entreepartij heeft een hoge trap met halfronde luifel op twee zuiltjes. Ernaast is de eerste steen gelegd, op 21 april 1913. De hoekrisalieten hebben in de zijgevels ook portieken met trap. Het portiek aan de wegkant met geprofileerde luifel op bakstenen penanten is nu de hoofdingang. Het portiek aan de tuinzijde sluit aan op een tweelaags aanbouw onder tentdak met piron. Aan de hofzijde heeft de vleugel een uitgebouwd trappenhuis en een rond 1955 aangebouwde lifttoren. 

In 1924 is het hoofdgebouw aan de kant van de Volkelseweg uitgebreid met een kapel en woonvleugel voor de zusters. Ook deze bouwdelen hebben een zadel- en schilddak, met geglazuurde Hollandse pannen en pirons. De zustervleugel is identiek aan de hoekrisaliet van het oudste bouwdeel, de ertussen geplaatste kapel heeft een gevel met bakstenen lisenen met rondbogen, die hooggeplaatste rondboogramen omlijsten. Op het dak staat een achthoekige dakruiter. Aan de kant van de binnenhof ligt een plat afgedekte gang met souterrain en etage. 

Aan de linkerkant van de hoofdvleugel is in 1931 nog een vleugel aangebouwd van twee bouwlagen boven een souterrain. Deze vleugel herhaalt de vormen van het bestaande gebouw en wordt boven de geprofileerde goot afgesloten met een schilddak, gedekt met rode muldenpannen. De ramen zijn identiek aan die van het hoofdgebouw, de eetzaal en de gang aan de hofzijde onderscheiden zich door rijkere ornamenten en rondboogramen.

Het interieur is door verscheidene verbouwingen gewijzigd, maar heeft nog een aantal oorspronkelijke elementen, zoals de smeedijzeren trapleuning van de hoofdtrap, pilasters met voetstuk en kapiteel in de conferentiezaal en het kruisgewelf in de vroegere entreehal. De gangen hebben deels nog de originele terrazzo vloeren met rode en zwarte banden. De meeste van de aan middengangen gelegen kamers hebben nog de oude paneeldeuren met bovenlichten. Op de derde verdieping naast de kapel, bevond zich de oorspronkelijke slaapzaal van het zusterhuis met eenvoudige chambrettes. In de retraitevleugel heeft de gang gele bakstenen rondbogen.

De kapel is een hoge, eenbeukige ruimte met lagere absis en lisenen en rondbogen in de zijmuren en wordt afgedekt met een cassettenplafond op muurstijlen en korbelen. De kapel is in 1955 gerenoveerd. De muurschilderingen, beelden en schilderijen verdwenen en de originele glas-in-loodramen zijn vervangen door een ontwerp van Luc van Hoek.

herbestemming

Het complex is rond 1970 verbouwd als kloosterbejaardenoord, de missiezusters kregen een aparte aanbouw, het Arnoldusklooster, waar zij ook nu huishoudelijke en persoonlijke verzorging krijgen. In 1998 werd het retraitehuis nogmaals ingrijpend gerenoveerd om er een eigentijdse zorginstelling van te maken. In nieuwe appartementen, een verpleegafdeling en recreatieruimten krijgen sinds 2004 ook niet-religeuze ouderen verzorging. Het huis heeft ook een psychogeriatrische afdeling. Het retraitehuis levert sindsdien ook huishoudelijke verzorging en maaltijden aan de zusters  Birgittinessen in Uden. Vanaf 2010 biedt men hier ook dagverzorging en dagbehandeling.

In en om het terrein van het retraitehuis wordt bovendien een nieuwe woonwijk met 250 woningen gerealiseerd, waarvan een deel zorgwoningen. Vanaf 2013 worden hier woningen en appartementen in diverse prijsklassen gebouwd.

Tevoren is in kaart gebracht welke servicebehoefte te verwachten is binnen deze 'woonservicezone', waar starters, gezinnen en senioren zelfstandig, verzorgd of verpleegd kunnen wonen. Deze verschillende doelgroepen hebben verschillende behoeften. Gezinnen hebben eerstelijnszorg en kinderdagopvang nodig, senioren hebben behoefte aan verpleging en verzorging en sociaal contact. De servicebehoefte van starters is laag omdat zij mobiel zijn en gericht op voorzieningen in het centrum.
Kinderdagopvang, speelveld, pinautomaat, een buurthuis met café functie en flexibele zorgruimte komen bij de senioren woningen, het speelveld bij de gezinswoningen en een pinautomaat centraal bij het retraitehuis. Ook zijn een supermarkt, DAC (dagactiviteitencentrum), apotheek en een openbare eetgelegenheid bij het retraitehuis gepland.

bron  bron  bron

10. Professor Pulserstraat

pre-fab woningen 

Om aan de behoefte aan woningen te voorzien liet Uden hier in de jaren '50 een aantal 'Oostenrijkse woningen' bouwen. Het waren geprefabriceerde houten huizen die in onderdelen vanuit Oostenrijk werden geleverd. De aanvoer vond plaats met de trein: per woning waren er twee goederenwagons nodig. In een paar dagen tijd konden de geprefabriceerde huizen door lokale aannemers worden opgeleverd. Door de hoge isolatiewaarde van deze huizen voldoen ze nu nog aan duurzaamheidsnormen. 

Toepassing van prefab elementen versnellen de bouwtijd in de uitvoeringsfase, maar kost wel meer tijd in de voorbereidingsfase. Alles moet namelijk goed uitgetekend en gecontroleerd worden, om in de uitvoering dure en tijdrovende aanpassingen te voorkomen. Een groot voordeel is dat de bouwelementen van hogere en constantere kwaliteit zijn dan wanneer deze op de bouwplaats worden gemaakt, omdat het fabricageproces in een gespecialiseerde en gecontroleerde omgeving van een fabriek of werkplaats plaatsvindt.

De bouw kan ook plaatsvinden op een geschikt moment, zodat de vakmannen geen hinder ondervinden van slechte weersomstandigheden. De kans op vertraging neemt ook af, want de coördinatie tussen de de bouwers beperkt zich tot de montage, niet tot de gehele opbouw.

Toen deze vorm van bouwen net in opkomst was, werd er alleen met hout gewerkt. Nu worden ook elementen van steen of beton voorgefabriceerd. De innovatie op het gebied van prefab woningbouw bracht combinaties van hout en steen aan de binnenkant van gevelvullende wanden, toepassing van houten spouwbladen met een steenstrip gevelbekleding. Aandachtspunt is wel dat niet alle woningen er hetzelfde komen te zien. Dat kan worden voorkomen door het mogelijk te maken om het interieur en het exterieur van de woning naar de eigen wensen te ontwerpen.

Tot 1978 liep er vanuit Duitsland een goederenspoor naar Uden, de zijstraat van de Professor Pulserstraat heete toen stationstraat. Het station waar deze pre-fab woningen per trein aankwamen lag om de hoek. 

Uden lag direct aan de spoorlijn van de Noord-Brabantsch-Duitsche Spoorweg-Maatschappij. Omdat deze spoorlijn de kortste verbinding tussen Duitsland en Engeland was, werd ze ook gebruikt door de vorstenhuizen. Duitse, Russische en Engelse vorsten passeerden Uden, in 1899 werd melding gemaakt van het feit dat de keizer en keizerin van Duitsland door Uden waren gekomen. Na de kroning van Engelse koning George V in 1910 ontstond er druk vorstelijk vervoer: de Duitse Keizer Wilhelm II (een neef van George) stuurde regelmatig zijn privé trein over de NBDS lijn om hem van en naar Vlissingen te vervoeren. In 1912 was er nog meer nieuws. Koning George V had een uur moeten wachten in Uden omdat de remmen van de koninklijke trein waren warmgelopen.  bron

11. theater Markant

thema XIV

Theater Markant is een ontwerp uit 1996 van architect Herman Hertzberger (1932).

Hij ontwierp een theater met alle faciliteiten voor een kleine stad, dat zo goed mogelijk in de bestaande bebouwing ingepast werd. Een belangrijk thema voor deze architect is 'ontmoeting', daarom wilde hij de gevel en het gebouw een uitnodigend karakter geven. De hellende, glazen gevel van de foyer kreeg een plastische omlijsting, met witte belettering wordt het programma aangekondigd. De naam van het theater staat ook met grote letters op de glaswand voor de noodtrap, die naar voren is uitgebouwd. Deze tekst vormt een verticaal accent.


bron

Herzberger verzette zich al vroeg tegen het 'bloedeloze' functionalisme van de wederopbouw, dat naar zijn mening tot een kille en fantasieloze architectuur had geleid. Meer dan een architectuur en stedenbouw van functies staat hij een architectuur van (menselijke) relaties voor; een architectuur van ontmoeting en verbinding. Hij neemt dit principe al in zijn eerste ontwerpen als uitgangspunt. Zijn ontwerpen proberen steeds de ontmoeting tussen mensen te stimuleren. Daarnaast wil hij een meervoudig gebruik van de architectuur mogelijk maken. De ontwerpfilosofie die hij daarbij hanteerde wordt ook wel structuralisme genoemd.

Een theater hoort zich naar de omgeving te voegen. De open, glazen gevel van Markant vormt een verbinding van buiten naar binnen en omgekeerd. Vanaf de straatzijde is er -vooral 's avonds, wanneer het gebouw verlicht is- zicht op de lager gelegen foyer. Die ruimte moet in het verlengde van Herzbergers ideeën meer bieden dan alleen een plek om te zitten of staan. Een foyer moet mensen uitnodigen om met elkaar in gesprek te gaan, moet ruimte maken en ruimte laten, maar vooral uitnodigend zijn. In de foyer rondom de zaal bieden bruggen en tussenniveaus visueel contact met andere bezoekers.

De foyer is niet alleen pauzeruimte, maar ook geschikt voor informele uitvoeringen, ontvangsten en congressen. De theaterzaal heeft 685 zitplaatsen en vormt met de 22 meter hoge toneeltoren een gesloten blok. Door de glazen gevel en de speelse structuur is toch een open, transparant gebouw ontstaan.

Herzberger ontwierp ook de stoelen in de zaal en de nieuwe evenementenaccomodatie voor Markant (2009-2013)

12. architectuur Van Oort interieurs

Dit winkelpand werd ontworpen door Jan van Herpt. Het kenmerkt zich door een modulaire opbouw, die kenmerkend is voor het structuralisme. Het gebouw toont door de bakstenen wanden en strakke, geometrische vormgeving verwantschap met de architectuur van de Amerikaanse architect Louis Khan. De Nederlandse structuralisten hadden dezelfde inspiratiebron als Kahn: de primitieve Afrikaanse leemarchitectuur. Herhaling van eenvoudige basisvormen (hutjes) is een belangrijk gegeven in deze stroming die ontstond na 1950. Een structuur van stereometrische basisvormen bepaalde de vorm van het gebouw. Dit pand aan de Vijverlaan is opgebouwd uit negen rechthoekige blokken, verbonden door een cilinder. De opvallende geometrische vormen, voor een deel aangebracht met baksteen, geven de gevels een robuust uiterlijk.

structuralisme 

Het begrip structuralisme verwijst naar een manier van denken die zich in de 20e eeuw ontwikkelde in de taalkunde, antropologie, filosofie en kunst. Als stroming in de architectuur en stedenbouw was het een reactie op het rationele functionalisme, dat had geleid tot 'grootschalige, levenloze stedenbouw' en 'steriele gestandaardiseerde architectuur'. In Nederland vond de stroming weerklank door de activiteiten van een groep architecten die zich 'Team Ten' noemden. In 1959 organiseerde het CIAM een internationaal congres in Otterlo, waar ook Louis Kahn aan deelnam. Men laat het structuralisme in de architectuur met dit congres beginnen. Op het congres werden de theoretische uitgangspunten van het structuralisme besproken:

• De structuur van gebouwen sluit aan op sociale structuren.
• Het archetypische gedrag van de mens ligt aan de basis van de architectuur.
• Samenhang, groei en verandering op alle niveaus van de stedelijke structuur. Het concept van een gevoel van plaats. Tekenen ter identificatie. Articulatie van het gebouwde volume.
• Meervoudige vorm en individuele interpretaties. Gebruikersparticipatie in de woningbouw. Integratie van "hoge" en "lage" cultuur in de architectuur. Pluralistische architectuur.

In het tijdschrift Forum publiceerden de structuralisten hun ideëen over 'architectuur die de sociale en individuele behoeften van bewoners respecteert'. Zij wilden een architectuur en stedenbouw met een 'menselijke maat', waar de gebruikers zich thuis konden voelen. De basis voor structuralistische architectuur werd met de ‘esthetica van het aantal’, door Aldo van Eyck (1918-1999) in 1959 geformuleerd. Het concept is te vergelijken met celweefsel, er ontstaat een structuur door herhaling van basisvormen als in het ontwerp voor het winkelpand voor Van Oort. De architect John Habraken legde in 1961 de nadruk op bewonersparticipatie. Ook Louis Kahn (VS) en Kenzo Tange (Japan) beïnvloedden de beweging van het structuralisme. 

Louis Kahn

Kahn's gebouwen zijn opmerkelijk door de eenvoudige vormen en composities. In baksteenmetselwerk en beton ontwikkelde hij een eigentijdse en monumentale architectuur, vanuit respect voor de locatie.
Voor Kahn betekende het eenvoudige ontwerp voor het Trenton Bath House in 1955 een doorbraak.

Dit ontwerp voor een ritueel badhuis voor een Joodse gemeenschap in New Jersey markeert zijn breuk met de modernistische vormgeving die zijn eerdere werk had bepaald. "De wereld ontdekte mij nadat ik de modernistische Richards medisch centrum bouwde, maar ik ontdekte mezelf na het ontwerpen van dit kleine betonnen badhuis in Trenton." Kahn noemde de gecompartimenteerde ruimtes 'kamers met een geconstrueerde entiteit, geordende segmenten in een bouwsysteem dat inspiratie zoekt in wat een gebouw 'wil zijn''. Aan de binnenzijde zijn de kapconstructies dan ook zichtbaar gebleven.

Kahn's architectuur was een amalgaam van stromingen en een persoonlijke esthetiek, waarmee hij zijn eigen architectonische vormentaal ontwikkelde. Zijn bedoeling was om orde en vormen evenveel gewicht te geven. Indrukwekkend zijn de regeringsgebouwen in Dhaka, Bangladesh. Bekijk HIER een fotoserie van dit complex.